Bureau Meanders
Werken met perspectief en bewustzijn

Spiritualiteit van de plastic zakjes

in: Koördanser, augustus 2000
© Chris Elzinga

Elke vrijdagochtend ga ik naar mijn favoriete bakker bij de Bavo-kathedraal in Haarlem. Ik sla daar mijn brood in voor de hele week. Het personeel weet precies wat ik hebben wil en vraagt alleen om hoeveel het dit keer gaat. Vervolgens gaat alles in twee grote plastic zakken die ik speciaal voor dit doel gebruik. Thuis laat ik de vaak nog warme broden uitdampen, waar de heerlijke geur van vers gebakken brood zich door de kamer verspreidt. Even later pak ik alles in plastic zakken, die ik daar speciaal voor bewaar. Vervolgens gaan de broden in mijn kleine diepvriezer. Het is een soort ritueel waar ik genoegen in schep. Niet in de laatste plaats omdat ik op deze manier per jaar zo'n 225 à 250 broodzakken minder gebruik dan iemand die de zakken na gebruik direct weggooit. Ik heb eens berekend wat dat zou schelen als iedereen in Haarlem zo gek zou zijn als ik. Ik kwam tot een besparing van 10 miljoen zakken. En voor heel Nederland zou dat 1 miljard plastic zakken schelen!

Andere klanten kijken nog steeds wat vreemd als ik m'n zakken op de toonbank deponeer. Soms vraag ik me wel eens af: "ben ik nou de enige die zo gek doet?" Ik kan me dan heel alleen voelen in mijn streven naar een duurzame wereld. De vraag dringt zich dan op hoe ik met dit soort situaties om kan gaan op een manier die mij voldoening geeft, die de natuur ten goede komt en die tegelijkertijd mild is naar anderen toe. Ik heb gemerkt dat vormen van spiritualiteit hierin zeer behulpzaam kunnen zijn.

Praktijk van spiritualiteit
Van spiritualiteit bestaan talloze definities, die elkaar deels overlappen. Een spirituele houding "brengt aandacht op voor en verwondert zich over het eigen innerlijke leven en de binnenkant van de werkelijkheid". Het kan aangeduid worden als "een proces waarin mensen groeien in hun gevoeligheid voor zichzelf, voor andere mensen, voor de niet-menselijke natuur en voor het mysterie dat dit alles overstijgt". Het heeft ook te maken met geraakt zijn door iets dat je eigen persoonlijke belangen overstijgt. Zo geformuleerd heeft spiritualiteit in de eerste plaats met inspiratie en bezieling te maken. Maar voor mij is het vooral een houding die direct in de inrichting van mijn leven doorwerkt. Tot in mijn omgang met plastic zakjes aan toe. Aleid Schilder had het jaren geleden al over "God in het afwaswater". Jack Kornfield schrijft hierover in zijn nieuwste boek "Na de extase, de was". Die hele concrete en praktische doorwerking is voor mij een soort lakmoesproef voor elke vorm van spiritualiteit, die aangeeft wat het eigenlijk voor waarde heeft voor deze wereld, voor de aarde die wij bewonen.

Ik wil een paar aspecten noemen van een spirituele houding die mij helpen dingen te doen die niet "normaal" zijn in deze samenleving, maar die de aarde, mijzelf en mijn medemensen ten goede komen.

Verbondenheid
Allereerst zijn wij mensen onlosmakelijk verbonden met de wereld om ons heen. Wat aan die wereld gebeurt, gebeurt aan ons. Wat aan ons gebeurt, heeft effect op deze wereld. Dat is niet zomaar een gedachte. Voor mij wordt het ervaring als ik bijvoorbeeld in een omgeving rondloop die vervuild is. Dat doet pijn. De aarde en uiteindelijk ook mijzelf wordt daar geweld aan gedaan.
Bovendien is deze wereld een levende werkelijkheid die veel meer is dan een samenstel van atomen zoals de natuurwetenschappen ons willen doen geloven. Voor mij bestaat de wereld, de aarde, de natuur uit leven met een eigen waarde, los van wat wij mensen daar van vinden. Ook dit is meer dan een gedachte. Het wordt ervaring op het moment dat ik een boom als een levend wezen tegemoet treed of als ik me inleef in de leefwereld van mijn poes of van een varken in de bio-industrie of van een ecokip.

Aandacht voor het wezen van de ander
Hoe kom je tot zo'n besef van verbondenheid? In de beschrijving van spiritualiteit staat 'aandacht hebben' centraal. Aandacht voor het wezen van de ander, aandacht ook voor details, zonder de ander direct te willen ontleden. In de huid van de ander proberen te kruipen, uit nieuwsgierigheid, en met een liefdevolle houding. Zo kun je de eigen waarde van die ander leren kennen, voor de eigen plek ook die de ander in deze werkelijkheid inneemt. De vrucht van deze houding is respect voor het eigene van die ander, verwondering ook en verbazing. Het maakt niet uit of die ander een mens is, een dier, of misschien zelfs een heel ecosysteem. Mensen beschikken over een fantastisch voorstellings- en inlevingsvermogen. Laten we dat optimaal benutten!

Een nuchtere kijk
Een spirituele houding heeft voor mij veel te maken met wat boeddhisten 'wakkerheid' noemen. Wakker zijn voor hoe de situatie waarin ik verkeer ís, in al z'n complexiteit en verwarring. Dit betekent oog hebben voor wat verkeerd gaat in deze wereld, voor het destructieve zowel in mensen als in de natuur. Het betekent ook oog hebben voor het mooie en het schone: voor de bloemen tussen de straatstenen, voor de bomen langs de grachten. Het is een grote kunst hierin een goede balans te vinden. Niet overweldigd te worden door de ellende van deze wereld bijvoorbeeld. Als we alleen maar de ellende in de wereld zien, is er geen aangrijpingspunt meer voor verandering. De Franciscaan Theo Zweerman zei het onlangs zo: "Er is geen weg die naar vrede leidt; vrede is de weg". Ofwel: als mensen in zichzelf geen vrede kennen, hoe zullen ze dan ooit vrede kunnen bewerkstelligen? Het gaat er dan om het mooie uit te vergroten door het ruimte te geven. Omgekeerd, als we alleen het mooie zien, krijgen we terecht het verwijt dat we zweven, dat we los zijn van de werkelijkheid.
Meditatie is een belangrijk hulpmiddel, zowel om 'wakkerheid' te cultiveren, als om die balans te realiseren. Jack Kornfield zei het onlangs in een interview ongeveer zo: een spirituele praktijk leert je een fundamentele vrijheid, nl. "alle vreugde en pijn van de wereld met een open hart toe te laten".

Elke handeling doet er toe
Het is belangrijk te beseffen dat alles er toe doet. Alle veranderingen komen uiteindelijk voort uit wat enkelingen ooit vanuit hun persoonlijke inspiratie tot stand hebben gebracht. In het april-nummer van Times staat een korte beschrijving van een hele serie "helden van de aarde", die zich inzetten voor een duurzame wereld. Al die mensen zijn ooit heel klein met iets begonnen, vanuit de overtuiging dat die actie of dat werk het beste was wat ze konden doen. Pas achteraf worden ze als 'helden' herkend. Voor mij zijn al die mensen 'helden', die tegen alle reclame in toch gewoon hun leven gewetensvol en met oog voor de noden van de natuur en hun medemensen inrichten. Het is het beste wat ieder van ons te geven heeft.
Hierin kan het behulpzaam zijn andere 'helden' op te zoeken. Dan wordt zichtbaar dat er meer 'zo gek zijn'. Dat werkt bemoedigend.

Humor en mildheid
Humor is een onmisbaar ingrediënt als je zo met plastic zakjes omgaat. Het is heilzaam omdat het zo gemakkelijk is andere mensen te veroordelen om wat zij doen. Humor in de vorm van zelfspot relativeert mijn eigen positie: "Zie mij eens in de weer met m'n broodzakken". Dit soort zelfrelativering voorkomt arrogantie. Tegelijkertijd biedt het de mogelijkheid mild te zijn tegenover mezelf, als ik bijvoorbeeld zelf eens iets doe wat eigenlijk volgens mijn eigen normen niet door de beugel kan. En juist die ervaring van 'falen' maakt dat ik anderen op hun beurt met mildheid tegemoet kan treden. Zo zijn die zelfrelativering en die mildheid belangrijke voorwaarden voor een open gesprek met mensen die anders denken en doen.
Overigens vind ik de humor van sommige sigarettenreclame nog altijd weergaloos. Zoals die reclame van Chesterfield, die oproept om een origineel mens te zijn ("Be an original"), door je bij het leger verslaafden te scharen.

Voedende inspiratie
Brood is voeding. Inspirerende verhalen zijn voor mij ook voeding. 'Zalf voor de ziel' noem ik ze vaak. Het zijn de verhalen die me raken en die iets laten zien van waar het in mijn leven ten diepste om gaat. Het kunnen verhalen zijn van mensen als Gandhi of Franciscus van Assisi of van andere 'groten der aarde'. Maar het kan ook dichter bij huis. Onlangs zag ik op Discovery een fraai filmpje over het werk en leven van vuilnismannen. De setting was New York, maar het zou iedere stad kunnen zijn. Het is een schitterend verhaal over mensen, die in al hun eenvoud een stad schoon houden, werkend temidden van mensen die hun afval gewoon op straat dumpen. Een ode aan alle vuilnismannen.
Dergelijke verhalen sporen eigenlijk aan je hart te volgen. Ze bevestigen je in je streven naar het goede, hoe 'raar' dat ook mag zijn in de ogen van de mensen in je omgeving.

Leven vanuit rijkdom
Een heleboel milieuschade wordt veroorzaakt door een consumptiedrang naar steeds meer, steeds luxer, steeds beter. Eigenlijk gaat daar ten diepste een gevoel van armoede achter schuil en van angst om tekort te komen. Angst niet aan bod te komen, dat de concurrentie alles voor je neus wegkaapt. Ons economisch bestel is op het principe van schaarste gebaseerd. Alles is schaars en alles is daardoor begerenswaard.
Alle spirituele tradities wijzen erop dat een dergelijk armoedebesef geen vervulling kan geven. Zij wijzen op de kostbaarheid van het leven zelf. Ze laten zien hoe je een gevoel van rijkdom kunt ontwikkelen dat gekoppeld is aan de waardering van kleine dingen die in elke situatie aanwezig zijn. Ik heb het dan niet over situaties van extreme armoede, waarin mensen alles op alles moeten zetten om te overleven. Maar in een samenleving als de onze zou het heilzaam zijn het besef te ontwikkelen dat ons bestaan gebaseerd is op rijkdom in plaats van op schaarste.

Naïviteit
Is dit alles niet heel naïef? In de ogen van de meeste mensen zal zo'n houding inderdaad wel naïef zijn. So what? Alle grote en kleine 'helden van de aarde' zijn volgens mij ooit als naïevelingen begonnen. Ze hadden de moed andere dam 'normale' keuzes te maken. Jack Kornfield wijst erop dat dit niet altijd even gemakkelijk is: "Het is belangrijk te onderkennen dat spiritueel leven in onze moderne cultuur een beetje tegen de stroom op zwemmen is. Maar het mooie is, dat het mogelijk is en dat het alles kan veranderen wat we aanraken". Zelfs zoiets alledaags als plastic zakjes.

Top