Bureau Meanders
Werken met perspectief en bewustzijn

Gebarentaal: de taal van ons lichaam

Column op de website van Jaap Eikelboom en Elske Cazemier, oktober 2002

© Chris Elzinga

In ons lichaam zit een heleboel wijsheid en kennis verborgen waar we ons nauwelijks van bewust zijn. Neem bijvoorbeeld de gebaren die we maken.

In de afgelopen 30 jaar hebben wetenschappers onderzoek gedaan naar de ontwikkeling van taalvaardigheden bij apen. Apen zijn anatomisch niet in staat woorden te vormen zoals wij dat doen. Maar hoe communiceren zij dan? Dat blijkt vooral door middel van gebaren te gebeuren. Een intussen beroemd voorbeeld is dat van de gorilla Koko. Vanaf heel jonge leeftijd is Koko door mensen omringd geweest die haar de Amerikaanse gebarentaal hebben geleerd. Koko is intussen bijna 30 jaar en beheerst al jaren ruim 1.000 gebaren, die ze vloeiend toepast. Ze verzint ook regelmatig nieuwe. Op een keer wilde ze te kennen geven dat ze haar dagelijkse groentemengsel wilde hebben. Dat werd 'browse' genoemd. Om duidelijk te maken wat ze wilde raakte ze onder meer haar wenkbrauwen ('brows') aan. Misschien nog wel verbazingwekkender is, dat Koko ruim 2.000 Engelse woorden kent. Het is schitterend om te zien hoe zij met haar verzorgster communiceert. Die communicatie laat zien hoe verwant wij mensen eigenlijk zijn met het dierenrijk. (Zie Koko´s website).

Dit soort onderzoek heeft geleid tot de hypothese, dat gebarentaal waarschijnlijk ook in de menselijke taalontwikkeling een cruciale rol heeft gespeeld. Maar daar komt nog iets bij. De neurologe Doreen Kimura heeft ontdekt dat precieze handbewegingen waarschijnlijk vanuit hetzelfde gebied in de hersenen aangestuurd worden als de spraak. Dit heeft de Amerikaanse psycholoog Roger Fouts op zijn beurt tot de theorie gebracht, dat de evolutie van de handbewegingen geleid heeft tot het vermogen om complexe klanken te produceren. Het heeft ook geleid tot het vermogen complexe werktuigen te maken. Taal en technologie hebben volgens Fouts een zelfde evolutionaire oorsprong: nl. in de gebaren. (Zie Fritjof Capra, The Hidden Connections , 2002, p. 54-60).

Gebarentaal gebruiken we allemaal, zij het meestal onbewust. Het behoort tot ons erfgoed. Zelf merk ik dat ik bijvoorbeeld gebaren gebruik wanneer ik iets heel beeldend probeer uit te drukken. Het ondersteunt dan mijn verhaal. Ik beeld het als het ware uit. Bovendien word ik er levendiger van, waardoor mijn verhaal anderen ook sneller boeit. Zeker voor een groter publiek merk ik dat zo mijn werkingsveld groter wordt. Dat komt naar mijn idee omdat ik niet alleen woorden overbreng, maar door mijn gebaren ook iets met de energie van de ruimte toe.

Roger Fouts heeft overigens ook onderzoek gedaan met autistische kinderen. Hij werkte met kinderen die niet spraken en die daardoor sociaal in een isolement verkeerden. Hij ontdekte dat sommige kinderen niet zozeer problemen hadden met taal op zich, maar met gesproken taal. Door gebarentaal te introduceren als alternatief, kon hij die kinderen uit hun gevoel van isolement halen. Hun gedrag veranderde daardoor. Maar geheel onverwacht bleek dit ook hun spraakvermogen geweldig te stimuleren. (Zie het boek van Capra, p. 59 en 60).

En wat te denken van het spelen met de hand van je geliefde? Een enkel gebaar zegt soms meer dan duizend woorden, of maakt meer dan duizend woorden los.

Top