Bureau Meanders
Werken met perspectief en bewustzijn

Eenvoudig verbonden - Bijdragen aan franciscaanse milieuspiritualiteit (2007)

Chris Elzinga, Koose Leemker en Hand Sevenhoven (red.)

Een uitgave van Valkhof Pers. ISBN 978-90-5625-242-7.

Van de achterkant van het boek:

" De laatste jaren verandert ons natuurlijk milieu op allerlei manieren. De langzaam voortschrijdende klimaatverandering is daar een voorbeeld van. We kunnen dat opvatten als een bedreiging. Vanuit een ander perspectief maken die veranderingen juist zichtbaar hoe sterk wij mensen verbonden zijn met de natuurlijke wereld.

Wat doen we met dit inzicht? Kan dat leiden tot een zorgzamere houding ten opzichte van de natuur, die door de groeiende menselijke invloed overal op aarde tegenwoordig tot het menselijk (leef-)milieu is gaan behoren? Dat is de kernvraag van deze bundel. Hiermee dragen de acht auteurs bij aan een element in het milieudebat dat tot nu toe weinig aandacht heeft gekregen.

Bij de beantwoording van die vraag refereren de auteurs ieder op hun eigen manier naar de spiritualiteit van Franciscus van Assisi. Ze gebruiken die als spiegel voor ons, mensen uit de 21 e eeuw.

Verbondenheid ervaren met de natuur is niet vanzelfsprekend in de westerse cultuur. De auteurs wijzen op wegen om tot dergelijke ervaringen te komen. Daarbij komen onderwerpen aan de orde als: spirituele verbondenheid en verantwoordelijkheid; belemmeringen in de menselijke psyche; het belang van een houding van aandacht, openheid, respect en eerbied voor de eigenheid van de andere wezens in de natuur; de menselijke lichamelijkheid waarin we het leven met andere schepselen delen.

Het boek is geïllustreerd met tekeningen van Leo van Vegchel. De auteurs die een bijdrage hebben geleverd zijn Ilse Bulhof, Chris Elzinga, Sjoerd Hertog, Koos Leemker, Angela Roothaan, Hans Sevenhoven, Willem Marie Speelman en Birgit Verstappen ."

Top

De Inleiding:

"Het loopt de laatste jaren in het Nederlands taalgebied niet storm met publicaties op het terrein van milieufilosofie, milieu- of scheppingstheologie, of dat van milieuspiritualiteit. Dit wordt deels veroorzaakt door de afgenomen belangstelling voor milieuthema’s in het openbare debat. Intussen doen zich op allerlei manieren veranderingen voor in ons natuurlijk milieu. We hebben te maken met klimaatsveranderingen, met grote gevolgen voor het land en voor de aanwezigheid en groei van planten en diersoorten, ook in ons land. Fossiele brandstoffen worden in een steeds hoger tempo verbruikt. Kernenergie is plotseling weer een optie. Over deze zaken en over nog veel meer wordt dagelijks in kranten en andere nieuwsmedia bericht. Maar het lijkt wel of mensen er tegenwoordig op de een of andere manier nauwelijks door geraakt worden. Wat mensen heden ten dage vooral (en ook terecht) raakt is het acute lijden van mensen in oorlogsgebieden en in streken waar natuurrampen hun tol eisen.
Toch is het van groot belang dat we ons bezig houden met de vraag hoe we met natuur en milieu omgaan. Wij mensen hebben immers de laatste honderd jaar collectief allerlei veranderingen in ons leefmilieu in gang gezet zonder dat we weten waar dat allemaal toe leidt. V oor het eerst in de menselijke geschiedenis lijkt niet zozeer de natuur, maar lijken de gevolgen van het menselijk handelen zelf ons welzijn te bedreigen. Dit stelt vragen bij onze omgang met natuur en milieu. Kunnen we daar omgestraft aanslagen op blijven plegen en voor hoe lang? Hoeveel ruimte geven we de natuur en hoeveel ruimte geeft de natuur ons? Hoe zorgvuldig en zorgzaam gaan we er mee om? Hoe verhouden we ons eigenlijk tot natuur en milieu? Dit zijn stuk voor stuk kernvragen van milieuspiritualiteit.
Aangezien deze vragen naar ons idee actueel zijn en meer aandacht verdienen dan ze op dit moment krijgen, achten we als werkgroep Milieu van het Franciscaans Studiecentrum de tijd rijp een bundel artikelen over milieuspiritualiteit het licht te doen zien.

In deze bundel artikelen kijken we onder meer naar levenservaringen van Franciscus van Assisi. Wat men verder ook van deze middeleeuwse heilige denken mag, zijn affectieve verhouding met dieren – en die van dieren met hem – mag opmerkelijk, of zelfs spreekwoordelijk heten. Zijn Zonnelied waarin hij zijn verwantschap met heel de schepping uitzingt, was in zijn tijd al bijzonder en is in onze tijd nog steeds voor velen een bron van inspiratie. Zijn omgang met zijn eigen lichaam en de plaats die hij in zijn spiritualiteit aan de menselijke broosheid toekent, geeft de moderne én de postmoderne mens te denken en getuigt mogelijk van meer werkelijkheidsbesef dan al te krachtige beelden van de mens en zijn mogelijkheden.
Eerlijkheidshalve dient hierbij te worden vermeld dat de volgelingen van Franciscus zelf slechts schoorvoetend op suggesties in deze richting zijn ingegaan. In het Nederlands taalgebied hebben in de afgelopen 25 jaar enkele initiatieven vorm gekregen, zoals het project ‘De Aarde Eren’ van de toenmalige Franciskaanse Samenwerking, het promotie-onderzoek van Koos Leemker (in 2002) en diverse publicaties en lezingen van de leden van onze werkgroep.

Bij de uitwerking van deze bundel speelden een aantal overwegingen een rol. De bijdragen dienden uiteraard aan de normen van kritisch en systematisch wetenschappelijk onderzoek te voldoen. Tevens zouden mensen die op het terrein van de milieuspiritualiteit betrokken zijn, er ondersteuning en inspiratie in moeten kunnen vinden. En medewerkers aan de bundel zouden niet uit een al te enge franciscaanse kring moeten stammen.
Naarmate het initiatief vorm kreeg, bleken de lichamelijkheid die ons mensen verbindt met andere schepselen, directe ervaringen van verwantschap en genegenheid met andere schepselen, en emoties van vreugde en verbondenheid als vanzelf naar boven te komen in de bijdragen die tot stand kwamen. Zodoende verliezen de teksten het geleefde leven zelden of nooit uit het oog. De gedachten die de auteurs naar voren brengen, blijken mede gevoed door hun eigen levenspraktijk en bestaans- en levenservaring. Daaraan ontlenen ze een deel van hun waarde.
Om dit nog eens te benadrukken zijn bij de bijdragen tekeningen en poëtische teksten gevoegd, die lezers weer op een andere wijze kunnen inspireren dan artikelen, literatuurverwijzingen en voetnoten doen. Hoewel de tekeningen en de poëzie voor zich spreken, verduidelijkt de tekenaar Leo van Vegchel achter in de bundel hoe hij tot zijn werk is gekomen en wat hij ermee naar voren wil brengen.

We lopen nu bij wijze van inleiding de afzonderlijke bijdragen kort na, waarbij we aangeven wat er met het oog op milieuspiritualiteit het belang van is.

Aan het artikel van Sjoerd Hertog: Eenvoudig verbonden, waarmee we deze bundel openen, ontlenen we de titel van deze bundel als geheel. Hertog geeft in zijn bijdrage aan welke bestaanservaring Franciscus van Assisi tot die ‘eenvoudige verbondenheid’ met heel de schepping brengt, zoals wij die van hem kennen. Een volslagen omwenteling in het leven van Franciscus is daar bepalend voor. Deze ommekeer wordt teweeg gebracht door zijn ontmoeting met de melaatsen, aan wie hij barmhartigheid gaat bewijzen, en door zijn confrontatie in een vervallen kerkje met de afbeelding van ‘de Heer’ op een byzantijns kruis. In deze twee ontmoetingen onderscheidt Hertog een aantal krachtlijnen die hij ook ziet terugkomen in een verandering van de verhouding van Franciscus met zijn natuurlijke omgeving, die uit deze ontmoetingen voortvloeit. Door zijn veelvuldig verkeren in de natuur krijgt Franciscus er ‘verkering’ mee. Zo raakt hij waarachtig thuis in de natuurlijke leefwereld en leert hij de eigenwaardigheid en het ‘geheim’ van alle andere schepselen kennen. Ten slotte verbindt Franciscus zich eenvoudig met de grenzeloze werkelijkheid van de schepping en haar Schepper. Volgens Hertog kunnen de ‘blik van het hart’ en een contemplatieve basishouding ons ondersteunen om op een soortgelijke manier als Franciscus gaandeweg eenvoudige verbondenheid te kunnen ervaren.

Angela Roothaan analyseert vervolgens in haar bijdrage Kwetsbaarheid en natuurervaring eerst de betekenis van de begrippen ‘natuur’ en ‘milieu’. Van daaruit gaat zij op zoek naar een antwoord op de vraag hoe wij (in verbondenheid) tot een spirituele en morele verhouding tot de natuur kunnen komen. De verbinding tussen deze twee vragen vindt zij in de bestaanservaring. Mensen leven in allerlei netwerken van wederzijdse afhankelijkheid. Die afhankelijkheid wordt met name ervaren wanneer mensen in hun overleven bedreigd lijken te worden. Wanneer iemand zo’n bedreiging van de eigen duurzaamheid ervaart, spreekt Roothaan van bestaanservaring. In feite ben ik zelf niet in staat betekenis te geven aan deze onevenwichtigheid die ik ben. Dan komt de bijkomende ervaring op die wij als ‘natuur’ aanduiden. In zo’n crisis kan zich een spirituele verhouding tot de natuur ontwikkelen: het individu wordt zich bewust van de wederzijdse afhankelijkheid van mensen en andere wezens en weet zich gemotiveerd om zich daarin op het beleven en bevorderen van leven te richten. Spiritualiteit en moraliteit zijn in de verhouding tot ons milieu altijd met elkaar verbonden: de spirituele verhouding wordt getoetst in het goede handelen, terwijl de morele verhouding getoetst wordt op een persoonlijke verbondenheid met ‘leven’.

In zijn bijdrage Arm uit eerbied geeft Koos Leemker een nadere invulling aan de spirituele verhouding die Franciscus aanging met andere mensen, met zijn medeschepselen en met God. Gegrepen door de ernstige milieuproblemen die de industriële samenleving waarin wij leven teweeg brengt, behandelt Leemker de vrijwillig gekozen armoede en het besef van eerbied waarmee Franciscus de hele schepping tegemoet trad als mogelijke inspiratiebronnen voor mensen in deze tijd. Hij laat zien hoe Franciscus daar een vrij en onafhankelijk mens van werd, hoe hij dienstbaarheid en liefde uitstraalde, hoe deze wijze van leven hem intense vreugde schonk en hoe hij dit alles uit kon zingen in grote dankbaarheid.

Ilse Bulhof wijdt vervolgens een artikel aan Franciscus en de dieren. Over Franciscus’ bijzondere contact met de dieren bestaan heel veel verhalen. Volgens Bulhof schuilt daar een kern van waarheid in. Op de eerste plaats komen ook nu dergelijke contacten tussen dieren en mensen voor, waarvan zij enkele voorbeelden bespreekt. Het zijn indrukwekkende getuigenissen over wat er tussen mensen en dieren mogelijk is. Bovendien zou het kunnen zijn dat er een verband is tussen communiceren met dieren en spiritualiteit. Bulhof laat zien hoe Franciscus in dit opzicht voortbouwt op de traditie van woestijnvaders en andere kluizenaars. Het dichten van de kloof tussen mens en dier vraagt dat we onze zintuigen laten ontwaken en dat we loslaten wat we zo geneigd zijn als ‘eigen’ te beschouwen, zoals het eigen menselijke perspectief met al z’n conditioneringen. Leeg en arm geworden is het geest/lichaam open voor alles, en kan het concreet een zuiveringsweg gaan die tot God voert. Dankzij de armoede en leegte komt een gevoel van rijkdom op: van diepe verbondenheid met alles, tot uitdrukking komend in een vermogen om met alles te kunnen communiceren en met alles mee te kunnen gaan.

Het Zonnelied van Franciscus is een formulering bij uitstek van die diepe verbondenheid, van zijn bijzondere bestaanservaring. Hans Sevenhoven schetst in zijn artikel Gaandeweg verbonden geraakt de weg die Franciscus gegaan is alvorens hij deze lof der verlegenheid kon zingen. Daartoe besteedt hij aandacht aan twee teksten van Franciscus die als voorloper van dit lied kunnen worden beschouwd. En hij schetst de invloed die zijn feitelijke gang door de wereld en de vrede en de vreugde die Franciscus zo vond, op het ontstaan van dit lied hebben gehad. In de eerste delen van zijn lied daalt de zanger af naar de bodem van zijn bestaan als ‘aardmens’. Daar stemt hij in met het lied van de schepping. Waar de bedreiging van ziekte en dood, onrecht en verdrukking worden opgeheven, zijn ook broeder vuur, zuster water en broeder wind geen bedreiging meer. Franciscus zoekt als mens van een andere tijd niet de bevrijding uit de ketens van het lichamelijk bestaan zoals in zijn dagen de gewoonte was. Nee, het gaat hem juist ook om het wonder van de liefde dat het kwetsbare stoffelijke lichamelijke bestaan in zich bergt.

Willem Marie Speelman draagt via zijn artikel Het lichaam en zijn omgeving bij aan de franciscaanse milieuspiritualiteit. Daartoe verheldert hij eerst de relatie tussen het lichaam en zijn directe omgeving. Vervolgens gaat hij na hoe we als mensen in dit ‘milieu’ leven. Leven vanuit een houding van instemming met en afstemming op het milieu dat ons omgeeft en dat de Ene vertegenwoordigt, kunnen we een houding van gebed noemen. Franciscus was in zijn omgeving als in gebed, voortdurend tastend naar tekenen van Gods aanwezigheid en van Gods wil met zijn leven. Deze manier van bidden houdt altijd ook in met je lichaam in je omgeving aanwezig zijn, ontvankelijk zijn, zwak genoeg zijn om je milieu in jou en om je heen te voelen. Als je bidt – zo besluit Speelman -, neem dan waar, raak vervoerd en wees werkzaam. Als je bidt, schouw dan met geestelijke ogen, ook naar je eigen lichaam, dat geschapen is naar het beeld van het lichaam van Christus.

In zijn bijdrage Hoezo verbonden met de natuur? werpt Chris Elzinga een fundamentele vraag op bij het thema van deze bundel. Loopt het met de verbondenheid met andere mensen en andere schepselen wel zo simpel als we misschien zouden denken? Wat belemmert mensen om sowieso verbondenheid met de natuur te ervaren en die als positief te waarderen? Elzinga laat zien dat egobewustzijn daar een cruciale rol in speelt. Naarmate egobewustzijn in mensen actiever is, maken gescheidenheid, ik-gerichtheid, superioriteitsgevoel, neiging tot beheersing, mentale voorkeur en een gevoel van tekort, meer deel uit van de menselijke ervaring. Dat zijn stuk voor stuk obstakels om verbondenheid te ervaren en positief te waarderen. Dat geldt voor onze relaties met mensen, maar nog sterker voor onze relatie met de (wezens in de) natuur. Het menselijk bewustzijn kan zich echter verder ontplooien, voorbij het egostadium. Zowel de transpersoonlijke psychologie als leringen van spirituele tradities laten zien hoe dat mogelijk is: hoe we ons werkelijk kunnen openen en onze cirkels van compassie kunnen vergroten, zodat we ons echt verbonden gaan voelen met de rest van de natuur.

Birgit Verstappen sluit deze bundel af met Aandachtig leven. Daarin geeft ze negen richtingwijzers voor een geaarde spiritualiteit. Met die richtingwijzers wil ze ons helpen te ontwaken, wakker te worden, tot diepe aandacht te komen voor de wereld om ons heen en al die wezens die deze wereld bevolken. Verstappen deelt met andere woorden met haar lezers de schatten die ze zelf op de weg naar geaarde spiritualiteit heeft vergaard. Elk van die richtingwijzers gaat vergezeld van een aantal concrete meditatievragen aan de lezer. Een waardige afsluiting voor een bundel die haar lezers te denken wil geven, tot bezinning wil laten komen, en die mensen wil ondersteunen en inspireren bij het vinden en gaan van hun weg naar een spirituele en morele verhouding met onze natuurlijke omgeving."

Top